Schenck de Jong - Augustaschacht Osnabrück

Mein Ansprache zur feierlichen Eröffnung der Gedenkstätte Augustaschacht

Jules Schenck de Jong

Verehrte Zuhörer.

Leider bin ich wegen meiner Gesundheit nicht imstande, heute dabei zu sein.
Meine Ansprache wird daher jetzt vorgelesen.
Zuerst kann ich feststellen, daß die Beziehungen zwischen Deutschland und den Niederlanden in letzter Zeit erheblich verbessert sind. Es sind natürlich drei Generationen seit Ende des Weltkriegs aufgewachsen, die keine lebendigen Erinnerungen an den Ereignissen zwischen 1940 und 1945 mit sich tragen. Aber auch den älteren Generationen ist es nicht vorbeigegangen, was an Wiedergutmachung und Bewußtwerden östlich der Landesgrenze passiert ist. Die heutige Errichtung der Gedenkstätte ist davon ein Unterteil. Ich hoffe, daß hiermit für die heutige Jugend ein Mahnmal entsteht, daß was hier geschehen ist, nie wieder passieren darf.
Wie bin ich damals hiereingeraten als 18-jähriger Häftling? Dazu etwas über die Geschichte in der Besatzungszeit. Am 6. Februar 1943 Überfall duch die Grüne Polizei auf die Universitäten und Hochschulen und Inhaftierung der angetroffenen Studenten im KZ Vught. Sofortige Einstelling der Aktivitäten der übrigen Studenten. Am 10.3 die Ausfertigung einer sogenannten Loyalitätserklärung seitens der Behörde, die von jeder Student unterzeichnet werden sollte. Verweigerung würde leiten zum Arbeitseinsatz in Deutschland. Die inhaftierten Studenten wurden am 14.3 freigelassen. Eine grosse Mehrheit der Studenten hat damals nicht unterzeichnet. Am 5.Mai ein Aufruf des Polizeiführers Rauter an die Verweigerer, sich am nächsten Tag zu melden in einer Kaserne. Die Eltern der Studenten wurden für diese Meldung mitverantwortlich gemacht. Dazu hatten wir daheim eine Familienberatung. Mein Vater war schon alt und würde ein Inhaftierung wahrscheinlich nicht überleben. Ich beschloß, mich am nächsten Tag zu melden. So taten es auch 3800 anderen. Alle wurden in kurzer Zeit nach dem KZ Ommen übergebracht und von daraus nach einige Wochen mit verschiedenen Zügen zum Innern Deutschlands abgeführt. Ich gehörte zu einem Teil, der nach Watenstedt zum Einsatz in die Hermann-Göring Werke oder Stahlwerke Braunschweig vorgesehen war. Mein Arbeitsplatz war in der Radialbohrerei der Stahlwerke. Im Sommer 1944 waren einige Professoren der TU Delft und der freien Uni Amsterdam bemüht, eine Möglichkeit zur organisierten Flucht ins Vaterland zu beschaffen. In Watenstedt war ein Ausschuß formiert, der die Reihenfolge bestimmen sollte. Die Kriterien waren Motivation und Schwere des Arbeitsplatzes. Ich wurde ausgewählt als einer der ersten Teilnehmer. Die meisten Kommilitonen wagten es aber nicht wegen des Risikos. Ich bekam gefälschte Reisepapiere und sollte mit dem Nachtzug nach Meppen reisen; von dort aus ein Taxi mieten zur Weiterreise nach Schönungsdorf an der Grenze. Dort würde ein Kontaktmann mich weiter beraten. Am hellen Tag angekommen traf ich den Mann. Der sagte mich, ich sollte nach Westen zu Fuß gehen und jenseits der Grenze mich melden beim Pfarrhaus der Evangelischen Kirche in Zwartemeer. Ich fragte ihm noch, wozu nicht warten bis zum Einfallen der Dunkelheit, aber er behauptete, es gäbe da keine Gefahr.Ich sollte vorher die Reisegenehmigung vernichten. Ich war noch nicht lange auf dem Weg, da kam ein ein Grenzschutzmann mit dem Gewehr im Anschlag auf mich zugerannt und zwang mich zur Übergabe. Später habe ich vernommen, daß ein holländischer Werkmeister, der im Torfmoor mit Polen arbeitete den Grenzschutz verwarnt hatte weil er dachte, ich sei einer seiner Arbeiter. Ich wurde zum Gefängnis in Meppen gebracht und in einer Zelle gesteckt. Nachher wurde ich von der Gestapo in Meppen verhört. Der Beamte wollte wissen, wie ich die scharfe Zugkontrolle entwichen war; ich sagte daß ich mich im Abort versteckt habe, worauf er nicht weiter fragte und eine Verurteilung ausschrieb zu 8 Wochen AZ Lager wegen Arbeitsvertagsbruch und illegaler Grenzüberschreitung. Nach einer Woche in der Zelle worde ich mitgenommen zur Gestapo in Osnabrück. Dort war es aus mit der bisher korrekten Behandlung; ein baumlanger SS Mann trat mich von der eine Ecke der Zelle zur andere und mich wurden die Haare abgeschnitten von einer Russin. Ein langer SD-Mann mit einem Adlersgesicht kam mich abholen, er war auf einem Fahrrad und ich sollte daneben im Laufschritt gehen. Er war nicht der Schlimmste, vermutlich ein Überläufer aus de Kaukasus, denn halberwegs warf er sein Fahrrad zu Boden, setzte sich, rollte ein Zigarette und gab mich die Hälfte. Bei der Ankunft in Ohrbeck wurde ich eingechrieben, bekam einen grauen Häftlingsanzug und Holzschuhe, die Mützen waren schon alle. Man sprach mich weiterhin an als „Du mit der Glatze“. Ich traf einen Landsmann der mich warnte vor dem Kommandanten Kicker, man sollte ihm nicht auffallen. Am nächsten frühen Morgen war es Appell und Abfahrt in die Georgsmarienhütte mit geschlossenem Frachtzug. Man wurde eingeteilt in Arbeitskommandos. Die erste Aufgabe war in noch nicht ganz abgekühlten Siemens-Martin Öfen die Innenbekleidung aus zu hacken, wegen der grossen Hitze konnte man es nicht seher lange aushalten, wurde runtergerufen und sollte viel Wasser Trinken, danach ging es weiter. Ein folgendes Kommando war beim Schrotthacken. Eine Eisenstange ist aufgeschlagen bei der Zuführung in die Maschine und hat mich die linke Hand verletzt. Ich bekam darauf leichte Arbeit in der Augustaschacht und sollte den Hof fegen. Als Wochen danach die Wunde äußerlich wieder genesen war, wieder zum Kommando. Das Erste galt als ein gutes: Barackenbau in einem französischen Kriegsgefangenenlager. Die zweite war aber schwerer; Entfernung des Bodenschlamms in einem Teich gegenüber vom Werk. Man stand dort im kalten Wasser und dort habe ich mich, wie es sich später herausstellte eine Lungenentzündung zugezogen. Vorher war aber die Strafzeit um und ich wurde wieder auf Transport gestellt, zurück in die Stahlwerke. Kurz nach Ankunft war ich erkrankt, bin aber in der Krankenstube des Werks wieder genesen und kehrte zu meinem ursprünglichen Arbeitsplatz zurück bis zur Befreiung im April 1945.

Ich will enden mit einige Worte der Hoffnung; die Hoffnung hat mich in den dunklen Tagen sowie hiervor beschrieben nie verlassen und es ist mich gelungen, nachher ein glückliches Leben aufzubauen.

Trotz der Menge der Konflikte in der heutigen Zeit und die notwendigen Anpassungen an der Umwelt sind die Möglichkeiten für die Menschheit noch sehr umfangreich; ik denke dabei an die gewaltigen Entwicklungen in der Technik. Die Technik kann aber nicht die Konflikte lösen, dazu sind Verständnis und eine positive Einstellung zum Leben erforderlich.

Die Beiträge, die die Werksleitung der Georgsmarienhütte, dr. Issmer und die Leitung der Gedenkstätte dazu leisten sind dabei ein Vorbild für die heutige Generation, deren Aufgabe es ist, die Zukunft zu gestalten.

Foto's: Plekker

Onderstaande vertaling in het Nederlands ontvingen wij van de heer Jules Schenck de Jong:

Toespraak bij de feestelijke opening van de Gedenkplaats Augustaschacht
Jules Schenck de Jong

Geachte toehoorders,
Helaas ben ik vanwege mijn gezondheidstoestand heden niet in staat bij deze opening aanwezig te zijn. Deze toespraak wordt vandaar door dr. Issmer voorgelezen.
Allereerst kan ik constateren, dat de betrekkingen tussen Nederland en Duitsland in de laatste tijd aanmerkelijk zijn verbeterd. Er zijn natuurlijk al drie generaties sinds het einde van de tweede wereldoorlog opgegroeid, die geen persoonlijke herinneringen hebben aan de gebeurtenissen tussen 1940 en 1945 in ons land. Maar ook de oudere generaties hebben wel opgemerkt, hetgeen er aan schadeherstel en bewustwording ten oosten van onze grenzen is gebeurd. De huidige oprichting van deze gedenkplaats vormt daarvan een onderdeel. Ik hoop, dat daarmee voor de huidige jeugd een aansporing wordt gevormd, dat hetgeen hier is gebeurd nooit meer mag worden herhaald.

Hoe ben ik hier als 18-jarige gestrafte terechtgekomen? Om dat uit te leggen moeten eerst enkele feiten uit de bezettingstijd in herinnering worden gebracht. Op 6 februari 1943 overval door de Grüne Polizei op de universiteiten en hogescholen en overbrenging van de daar aangetroffen studenten naar het concentratiekamp Vught. Alle overige studenten staken onmiddellijk hun activiteiten in het onderwijs. Op 10 maart 1943 vaardigt de overheid een zogenaamde loyaliteitsverklaring uit, die door elke student moet worden ondertekend. Weigering leidt tot deportatie naar Duitsland voor tewerkstelling aldaar. De eerder gearresteerde studenten worden op 14 maart vrijgelaten. Een grote meerderheid van de studenten heeft deze verklaring niet ondertekend. Op 5 mei een oproep van Rauter, hoofd politie van de bezetter aan de weigeraars, om zich de volgende dag te melden in een van de kazernes van zijn dienst. De ouders van de studenten worden medeverantwoordelijk gehouden voor deze melding. Daarop hebben wij in de familiekring thuis overleg gehouden wat te doen. Mijn vader was al oud en zou een arrestatie waarschijnlijk niet overleven. Ik besloot mij de volgende dag te melden. Zo deden eveneens 3800 anderen. Allen werden vervolgens overgebracht naar het concentratiekamp Ommen, om van daaruit na enige weken naar Duitsland te worden getransporteerd met een aantal spoortreinen. Ik behoorde tot een gedeelte, dat vertrok naar de Hermann-Göring Werke in Watenstedt of de Stahlwerke Braunschweig in Heerte. Mijn werkplek werd de radiaalboorderij in de Stahlwerke.
In de zomer van 1944 hadden enkele professoren van de TH Delft en de Vrije Universiteit in Amsterdam zich ingespannen, vluchtroutes te organiseren voor de terugkeer naar Nederland. In Watenstedt werd een comité georganiseerd, dat de volgorde moest bepalen voor de ontsnapping. Criteria waren de motivatie en de zwaarte van de arbeidsplaats van de betrokken student. Ik werd als een van de eersten uitgekozen. De meesten van onze groep hadden zich niet aangemeld uit vrees voor de risico’s. Ik werd voorzien van een vervalste reisvergunning; ik moest met de nachttrein reizen naar Meppen, vandaar uit een taxi nemen naar Schönungsdorf aan de grens. Daar zou een kontaktman mij verder leiden. De volgende dag trof ik die man. Hij zei mij, dat ik in Westelijke richting te voet moest gaan naar de pastorie van de Hervormde Kerk in Zwartemeer. Ik vroeg hem nog, waarom niet wachten tot het invallen van de duisternis, maar hij beweerde dat er geen gevaar bestond. Ik moest echter tevoren de reisvergunning vernietigen. Ik was nog niet lang onderweg, toen een grenswacht met geweer in de aanslag op mij kwam toegerend en mij tot overgave dwong. Later heb ik vernomen, dat een Nederlandse ploegbaas, die met Polen aan het turfsteken was in het veen blijkbaar gedacht heeft, dat een van zijn Polen de benen wou nemen. Ik werd overgebracht naar de gevangenis in Meppen en in een cel opgesloten. Naderhand werd ik door de Gestapo verhoord. De ambtenaar wilde weten, hoe ik de scherpe treincontrole was ontweken. Ik zei, dat ik mij in de WC verstopt had, waarop hij niet verder vroeg en een veroordeling voor 8 weken werk-tuchtkamp uitschreef wegens arbeidscontract breuk en illegale grensoverschrijding. Na een week in de cel werd ik meegenomen naar de Gestapo in Osnabrück. Daar was het uit met de totnogtoe correcte behandeling; een boomlange SS-man schopte mij van de ene kant van de cel naar de andere en mijn haren werden afgeknipt door een Russin. Een lange SD- man met een adelaarsgezicht kwam mij afhalen. Hij bereed een fiets en ik moest naast hem in de looppas meelopen. Hij was echter de kwaadste niet, want halverwege wierp hij zijn fiets op de grond bij een bosje, ging zitten, rolde een sigaret en gaf mij daarvan de helft. Daarna ging het verder, aangekomen in Ohrbeck werd ik ingeschreven, kreeg ik een grijs gevangenenpak met klompen; de grijze mutsen waren al op. Ik werd daarna aangesproken als ”jij met je kale kop”. Ik trof een landgenoot, die mij waarschuwde voor kampcommandant Kicker, men moest hem niet opvallen. De volgende morgen vroeg was het appel en transport in gesloten goederentrein naar Georgsmarienhütte; de gevangenen werden ingedeeld in werkploegen. Mijn eerste opdracht was bij de Siemens-Martin ovens, die nog niet geheel waren afgekoeld; wij moesten de binnenbekleding verwijderen met een pikhouweel. Vanwege de grote hitte was het niet lang uit te houden daarbinnen, op commando werden wij eruit geroepen en moesten veel water drinken, waarna het verder ging. Een volgende ploeg was bij het schroothakken; ik moest telkens een afgekeurde ijzerstang toevoeren aan een hakmachine achter een muur, een dikkere stang kwam ineens omhoog bij de doorvoer door het luik en verpletterde mijn linkerhand, waarbij mijn duim werd gebroken. Ik kreeg daarna licht werk in de Augustaschacht en moest buiten de appèlplaats vegen. Toen enkele weken daarna de hand uiterlijk weer genezen was, weer bij een andere ploeg. De eerste was een “goede”, barakken bouwen in een Frans krijgsgevangenkamp. De tweede en laatste was erger, in een vijver vóór de fabriek de modder van de bodem opscheppen, daar stond je met je voeten in het koude water en moest de modder omhoog scheppen in een kiepkarretje. Later bleek, dat ik daar een longontsteking heb opgelopen. Tevoren was de straftijd voorbij en werd ik weer op transport gesteld naar de Stahlwerke. Kort na terugkeer aldaar werd ik in de ziekenboeg opgenomen, na herstel keerde ik wederom terug naar mijn oorspronkelijke arbeidsplaats tot de bevrijding in april 1945.
Ik wil eindigen met enkele woorden van hoop; de hoop heeft mij in die duistere dagen nooit verlaten en het is mij gelukt, naderhand een gelukkig leven op te bouwen.

Trots de grote aantallen conflicten in de huidige wereld en de noodzakelijke aanpassingen aan het milieu zijn er nog vele mogelijkheden voor de mensheid; ik denk daarbij vooral aan de geweldige ontwikkelingen in de techniek. Die techniek kan de conflicten niet oplossen, daarvoor is begrip en positieve levensinstelling vereist.
De bijdrage, die daarbij wordt gegeven door de direktie van Georgsmarienhütte, dr. Issmer en de leiding van de Gedenkstätte zijn een voorbeeld voor de huidige generatie, die tot taak heeft, de toekomst vorm te geven.

Bovenste foto (Ausfertigung März-April 45) genomen na mijn ontslag uit Ohrbeck.


Op de linker foto zit ik links achter de student vooraan met alpinopet (hij had nog een kaal hoofd wegens een verblijf in een ander strafkamp).	rechter foto: de auteur 2e van links; de student uiterst rechts is de vlucht wel gelukt.

Foto’s vóór mijn vlucht genomen.

Nabericht: De heer Jules Schenck de Jong is in augustus 2008 overleden.