|
Paul Robeson zingt "Peat-Bog soldiers"
'Wir sind die Moorsoldaten'
DE MOORSOLDATEN
Waarheen we de blik ook keren:
veen en hei slechts om ons heen.
Elk genot hier te ontberen,
troosteloosheid straalt van 't veen
Refrein: Wij zijn de veenbrigade
en trekken met de spade in 't veen. 2x
Hier op deze kale vlakte
werd voor ons dit kamp gebouwd.
Daar zijn wij, toen men ons pakte,
achter 't prikkeldraad gestouwd.
Refrein
's Morgens strekken wij in rijen
om te werken naar het veen.
Graven, in de hitte lijden,
met de wachten om ons heen.
Refrein
Huiswaarts, huiswaarts, de gedachten
steeds naar ouders, vrouw en kind.
Dat geeft ons toch weer de krachten,
is wat ons aan 't leven bindt.
Refrein
Wachten zijn steeds op hun posten
achter 'n haag van prikkeldraad.
Vlucht zal slechts het leven kosten,
geen kans hier voor 'n veensoldaat.
Refrein
Toch is er voor ons geen klagen
eeuwig kan 't geen winter zijn.
Eenmaal komen voor ons de dagen
dat we zeggen: eindelijk vrij!
Refrein: Dan trekt de veenbrigade
niet meer met de spade in 't veen 2x
Tijdens de Nationale Hannie Schaft-Herdenking
van november 2000 heeft het Vrouwenkoor Malle Babbe, o.l.v. Leny van Schaik,
het zeer indrukwekkende lied: 'Wir sind die Moorsoldaten' voor ons gezongen.
(Moor= veen of moeras.)
Voor velen van u een bekend lied met een bekende achtergrond. Maar voor anderen
misschien ook onbekend. Het is een lied van politiek verzet tegen het Nationaal
Socialisme en van historisch belang.
Wij ontvingen een brief over de onjuistheid van media-uitspraken als zouden de
kampen met Moorsoldaten pas sinds 1943 bekend zijn. Met aanhaling van VARA-teksten
over 'Lau Mazirel', dat al in de dertiger jaren grote groepen vluchtelingen naar
Nederland kwamen. Lau Mazirel is zelf naar Duitsland gegaan om foto's te maken
en heeft die hier ook getoond in 1939.
Daarom heb ik navraag gedaan en op internet gezocht naar de Moorsoldaten. Deze
zoektocht leidde uiteindelijk tot een uitnodiging voor de Herdenking die jaarlijks
wordt georganiseerd door de Nederlands-Duitse Initiatiefgroep 8 mei. Wij hebben
deze uitnodiging graag aangenomen en zijn naar Noord-Duitsland gereden.
Aan deze Herdenking was een weerzien van voormalige Moorsoldaten en gevangenen van
de Emslandkampen (van een paar dagen) gekoppeld. Wij waren zondag 6 mei 2001 aanwezig
in het Stadhuis van Papenburg, waar verschillende sprekers hun betoog hielden.
Op de eerste rijen zaten de voormalige gevangenen, velen uit Polen, herkenbaar
aan de speciale halsdoek.
Hierna bezochten wij het Dokumentations- und Informationszentrum Emslandlager (DIZ)
in Papenburg, waar een permanente tentoonstelling is ingericht. Met veel informatie
over de wantoestanden die in het noorden van Duitsland hebben geheerst onder de
Nationaal Socialistische heerschappij van Hitler.
Om 15.00 uur was de officiële Herdenking op de Gedenkstätte Esterwegen. Een paar
honderd mensen waren hier naartoe gekomen. Bij de grote gedenksteen, die herinnert
aan Carl von Ossietzky, waren veel kransen gelegd en de Nederlandse en Duitse sprekers
gaven gloedvolle betogen. Het Groningse koor 'De Volksstem' zong o.a. het lied van de Moorsoldaten, afwisselend
een couplet in het Duits en in het Nederlands. Velen zongen de tekst mee. Het was
zeer indrukwekkend. Na afloop van het officiële gedeelte hebben we bij de lange
rijen grafstenen onze bloemen gelegd. Het was goed ook vrienden van onze Stichting daar aan te treffen, Jan en Sophia
Heusdens uit Groningen, mensen uit Enschede en uit Nordhorn Lou Bakker.
Uit het meegenomen materiaal wil ik proberen een overzicht te geven van kampen
die in Noord-Duitsland zijn geweest.
Wir sind die Moorsoldaten!
Emslandlager 1933 – 1945.
Vrij uit: Infromationen, Hinweise und pädagogische Anregungen für einen
Besuch vor Ort (DIZ) Heft 2.
In de opmars van het Nationaal Socialistisch bewind van Hitler werden in Duitsland
totaal 15 kampen (KZ's) ingericht. Aan officiële bezoekers werden door de
'nieuwe' machthebbers, Hitler en volgelingen, deze kampen voorgesteld als 'de
nieuwe orde', maar voor de gevangenen was het leven in die kampen een voortdurende
bedreiging. Vanaf maart 1933 werden deze, door prikkeldraad onder stroom
omgeven en streng bewaakte, KZ's ingericht als concentratiekamp, strafkamp,
militairstrafkamp of krijgsgevangenenkamp.
Als eerste werd in Emsland het concentratiekamp Börgermoor voor 1000 gevangenen
ingericht. Hier werd in de zomer van 1933 door politieke gevangenen (Tekst: Hans
Esser en Melodie: Rudi Goguel) het 'Lied van de Moorsoldaten' geschreven toen zij
toestemming kregen een avond te organiseren ter algehele opmontering. Gevangenen
en SS-ers kwamen kijken naar Zirkus Konzentrazani. Twee dagen later was het
lied 'verboden' verklaard. Voor de gevangenen heeft het lied heel veel betekend,
een onderlinge band geschapen; het gaf hoop voor een toekomst in vrijheid.
In hetzelfde jaar 1933 werden ook KZ's Esterwegen en Neusustrum voor 2000
gevangenen ingericht. De gevangenen, in het begin meestal uit het Ruhr- en Rijngebied,
waren sociaal-democraten, communisten, pacifisten, vakbondsleden en intellectuelen.
Hoewel in 1934 en ook in latere jaren de 'bestemming' van de kampen wel wisselde,
kwamen velen toch weer terug in de Moorkampen, veroordeeld wegens o.a. hoogverraad.
Onder deze mensen waren: Jehova's Getuigen, homoseksuelen, 'arbeitsunwilligen',
mensen die 'schade' toebrachten aan het volk en mensen die door de 'verkriminalisierung'
van het Duitse Nationaal Socialistische rechtssysteem een bedreiging waren geworden
voor de zuiverheid van het volk. De gevangenen moesten onder erbarmelijke omstandigheden,
zonder machines, zonder goede kleding en schoeisel, enorme inspanningen verrichten
aan de totstandkoming van een utopisch 10-jaren plan. Tot dan toe was het Emsland
nog een totaal ontoegankelijk gebied. Ontwatering, kanalen en wegen werden tot meerdere
glorie van de overheid aangelegd. Voor de gevangenen echter was het 'Vernietiging
door Arbeid'. In 1937 werden in de KZ's 11.000 gevangenen vastgehouden. In 1938 kwamen
er nog 8 KZ's bij met ieder 1000 strafgevangenen. In het begin van de oorlogsjaren
(1939-1940) kwamen steeds meer militairgestraften in de Moor KZ's wegens desertie,
militaire diefstal en andere overtredingen tegen het Nationaal Socialisme.
De kultiveringsarbeid werd in 1941 opgeheven en de gevangenen moesten vanaf nu
in de industrie en landbouw werken.
De 9 zuidelijke KZ's dienden sinds 1939 als krijgsgevangenkamp. De Mannschaftsstammlager
(Stalag) VI B Versen en VI C Bathorn waren twee van de in totaal 144 Stammlager
van het krijgsgevangenwezen die het Reichsgebiet in 1941 omvatte.
De Franse krijgsgevangenen werden daar 'goed' behandeld, daartegenover vielen
er tussen de 18.000 en 35.000 doden bij de krijgsgevangenen uit de Sovjet Unie,
die het slachtoffer werden van de Nationaal Socialistische rassenideologie.
Daarnaast was er een rangorde tussen Poolse krijgsgevangenen, Italiaanse militair
geïnterneerden en krijgsgevangenen uit andere landen. In het KZ Oberlangen
waren vanaf december 1944 tot de bevrijding door Poolse troepen in april 1945
vrouwen gevangen gezet die deelgenomen hadden aan de opstand in Warschau in augustus 1944.
In 1943/1944 werden de 'Nacht und Nebel'-gevangenen, leden van de West Europese
Résistance naar de KZ's Esterwegen en Börgermoor getransporteerd.
In 1944/1945 richtten de Nationaal Socialisten de KZ's Versen en Dalum in als
buitenkampen van het KZ Neuengamme. In de verschillende verschijningsvormen
weerspiegelden de Emslandlager tot het einde de verschillende fasen van de
Nationaal Socialistische heerschappij.
Een van de bekendste gevangenen in Esterwegen in 1933 was Carl von Ossietzky
(1889 – 1938). Deze Duitse journalist en pacifist werd uitgeroepen tot
winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede in 1935. Hij werd door de Duitsers
vrijgelaten om de prijs in ontvangst te kunnen nemen. Hij was echter al zo
zwaar ziek aan tuberculose dat hij in 1938 overleed.
Bron foto: Nordwestreisemagazin
Verslag: Greet Plekker-van Sante
Op internet:
Learning from history
U krijgt dan de site: 'Resistance in Concentration Camps', gesteld in het Engels, door leraar Matthias
Isecke-Vogelsang, voor leerlingen van 13 tot 17 jaar.
Met een uiteenzetting om leerlingen van die leeftijd via het lied 'De
Moorsoldaten' de geschiedenis van die tijd en plaats te leren. Met tekst en muziek (geluid).
Emslandlager
Duitse concentratiekampen aan de Nederlandse grens.
Nog een site over de Moorsoldaten (Duits),
Deutsches Historisches Museum
(zoek onder: Moorsoldaten) en
(Nederlands)
Moorsoldaten/Langhoff
Verder kunt u met een zoekmachine veel sites vinden onder 'Moorsoldaten'.
 Boek De Veensoldaten:
(ingekomen e-mail 8 juni 2006)
Dames en Heren,
Op de door U onderhouden website zag ik een verwijzing naar een pagina "Die
Moorsoldaten".
Wellicht is het volgende voor Uw lezers interessant:
De Nederlandse vertaling van het boek onder deze titel van Wolfgang Langhoff is
in 1935 verschenen
bij Uitgeverij Contact in Amsterdam als "De Veensoldaten" in een vertaling van
Nico Rost op basis
van de uitgave bij Schweizer Spiegel Verlag te Zürich, 1935.
De volledige titelbeschrijving in de KB-catalogus boeken en tijdschriften luidt:
"De veensoldaten; een onpolitiek feitenrelaas van 13 maanden concentratiekamp /
Wolfgang Langhoff / met
een teekening van het kamp Börgermoor door Jean Kralik."
De Koninklijke Bibliotheek beschikt over een exemplaar van de 4de druk.
In 1935 bestond nog geen wettelijk of vrijwillig depot van Nederlandse uitgaven.
Toen de KB het boek
aanschafte was de Uitgever kennelijk al aan de 4de druk toe.
In elk geval heeft de KB het boek ter raadpleging.
Met vriendelijke groet,
A. B.
|